Howp barada umumy maglumat
Saglyk üçin howplar: Derini we nemli bardalary gyjyndyrýar we merkezi nerw ulgamyna anestetik täsir edýär.
Ýiti zäherlenme: Bu önümiň ýokary konsentrasiýasyny gysga wagtyň içinde dem almak gözleriň we ýokarky dem alyş ýollarynyň aýdyň gyjyndyrma alamatlaryna, konýunktiwanyň we faringealyň dykylmagyna, baş aýlanmasyna, başagyrysyna, göwreliligiň, gaýtarmanyň, döşüň gysylmagynyň, el-aýaklaryň gowşaklygynyň, ýöreýşiň üýtgemegine we çaşgynlyga sebäp bolup biler. Agyr ýagdaýlarda tolgunma, konwulsiýalar we koma ýüze çykyp biler.
Dowamly zäherlenme: Uzak wagtlap täsir etmek zenan işçilerde newrastenik sindroma, bagryň ulalmagyna we aýbaşynyň bozulmalaryna sebäp bolup biler. Şeýle hem, ol deriniň guraklygyna, ýarylmalara we dermatitlere sebäp bolup biler.
Daşky gurşaw üçin howplar: Daşky gurşawa uly howp döredýär we howany, suw gurşawyny we suw çeşmelerini hapalap biler.
Ýanma we partlama howpy: Bu önüm ýanma we gyjyndyryjydyr.
Zäherlilik: Ol pes zäherlilik hökmünde klassifikasiýa edilýär.
Ýiti zäherlilik: LD50 5000mg/kg (syçanlarda agyz arkaly kabul edilýär); LC50 12124mg/kg (towşanlarda deri arkaly kabul edilýär); 71,4 g/m³ adamyň dem almagy gysga wagtyň içinde ölüme getirýär; adamyň 3 g/m³-ni 1–8 sagatlap dem almagy ýiti zäherlenmä sebäp bolýar; adamyň 8 sagatlap 0,2–0,3 g/m³ dem almagy zäherlenme alamatlaryna getirýär.
Gyjyndyryjylyk:
Adam gözüniň täsiri: 300ppm gyjyndyrma döredýär.
Towşanyň derisiniň täsiri: 500 mg ortaça derejede gyjyndyrma döredýär.
Ýarym ýiti we dowamly zäherlilik: Syçanlar we deňiz doňuzlary 90–127 günüň dowamynda günde 8 sagatlap 390 mg/m³ dem alyş usulyna sezewar edilende, gan dörediji ulgamda we parenhim organlarynda üýtgeşmeler ýüze çykdy.
Mutagenlik: Mikronukleus synagy: syçanlara 200 mg/kg agyz arkaly kabul edildi. Sitogenetiki analiz: syçanlara 16 hepde (aralyk) dowamynda 5400 μg/m³ dem alyş täsiri edildi.
Reproduktiw zäherlilik: 24 sagatlap (göwreliligiň 1-18-nji günleri) iň pes zäherli konsentrasiýa (TCL0) 1,5 g/m³ täsir eden syçanlarda embrion zäherliligi we myşsalaryň ösüşinde anomaliýalar ýüze çykdy. 24 sagatlap (göwreliligiň 6-13-nji günleri) iň pes zäherli konsentrasiýa (TCL0) 500 mg/m³ täsir eden syçanlarda embrion zäherliligi ýüze çykdy.
Metabolizm we dargama: Bedende siňen toluol 80% NADP-niň gatnaşmagynda benzil spirtine, soňra NAD-iň gatnaşmagynda benzaldegide we benzoý kislotasyna oksidlenýär. Soňra ol koenzim A we adenozin trifosfatyň gatnaşmagynda glisin bilen birleşip, hippur turşusyny emele getirýär. Şonuň üçin adam bedeni tarapyndan siňen toluolyň 16%-20% -i üýtgewsiz ýagdaýda dem alyş ýollary arkaly çykarylýar, 80% -i bolsa böwrekler arkaly hippur turşusy görnüşinde çykarylýar. Toluola duçar bolandan soň, siýdikdäki hippur turşusy 2 sagadyň dowamynda çalt artýar, soňra has haýal ýokarlanýar we duçar bolandan 16–24 sagat soň kadaly derejä gaýdyp gelýär. Benzoý turşusynyň az bölegi glýukuron turşusy bilen birleşip, zäherli däl maddalary emele getirýär. Toluolyň 1%-den az bölegi o-krezol emele getirýär. Daşky gurşawda toluol güýçli oksidleşme şertlerinde ýa-da howa bilen täsirlenende katalizatorlaryň gatnaşmagynda benzoý kislotasyna oksidleşýär ýa-da gönüden-göni uglerod dioksidine we suwa parçalanýar.
Galyndy we toplanmagy: Toluolyň takmynan 80% -i adamlaryň we towşanlaryň siýdigi bilen hippur turşusy hökmünde çykarylýar, galan böleginiň köp bölegi bolsa dem alyş arkaly çykarylýar. Bu awtorlar şeýle hem toluolyň 0,4% -1,1% -iniň o-krezol görnüşinde çykarylýandygyny habar berdiler. Başga bir gözleg esasy metabolit bolan hippur turşusynyň siýdik bilen çalt çykarylýandygyny görkezdi. Adaty hünär täsiri şertlerinde hippur turşusy täsir gutarandan soň 24 sagadyň dowamynda diýen ýaly doly çykarylýar. Şeýle-de bolsa, gündelik 8 sagatlyk gaýtalanýan täsir we 16 sagatlyk täsirsiz aralyklar sebäpli, iş hepdesinde hippur turşusynyň käbir toplanmagy mümkin, ýöne dynç günlerinden soň konsentrasiýa täsirden öňki derejä gaýdyp gelýär. Adaty siýdikdäki hippur turşusynyň mukdary iýmit kabul edişine we şahsy tapawutlara baglylykda düýpli üýtgeýär (0,3-2,5 g). Şonuň üçin toluolyň siňdirilişini hippur turşusynyň siýdikdäki derejesinden doly çykaryp bolmaýar, ýöne toluolyň siňdirilişini anyklamak üçin toparlaýyn barlaglarda belli bir derejede takyklyga eýedir. Fenobarbital bilen öňünden bejerilen syçanlarda toluolyň gandan ýitip gitmeginiň tizliginiň ýokarlanandygy we toluol inýeksiýasyndan soň uklama wagtynyň gysgalandygy görkezildi, bu bolsa bagyr mikrosomal fermentleriniň induksiýasynyň toluol metabolizmini höweslendirip biljekdigini görkezýär.
Migrasiýa we özgeriş: Toluol esasan çig nebitden nebithimiýa prosesleri arkaly öndürilýär. Ol ýaglar, smolalar, tebigy we sintetiki kauçuk, kömür tar, asfalt we sellýuloza asetat üçin ergin hökmünde ulanylýar. Şeýle hem, sellýuloza boýaglarynda we laklarynda, şeýle hem fotolitografiýada we syýa erginlerinde ergin hökmünde ulanylýar. Toluol organiki sintezde, esasanam benzoil hlorid, fenil birleşmeleri, saxarin, trinitrotoluol we köp boýaglar üçin möhüm çig maldyr. Şeýle hem, awiasiýa we awtoulag benzininiň bir bölegidir. Toluol uçujy we daşky gurşawda deňeşdirme reaksiýa girmeýär. Howanyň hereketi sebäpli, ol daşky gurşawda giňden ýaýraýar we ýagyş we suwuň ýüzünden bugarmak arkaly howa bilen suwuň arasynda yzygiderli gaýtadan işleýär. Ahyrsoňy biologiki we mikrobial oksidlenme arkaly dargap biler. Dünýäniň şäher howasyndaky toluolyň ortaça konsentrasiýasynyň gysgaça mazmuny, esasan benzin bilen baglanyşykly zyňyndylardan (ulaglaryň zyňyndylary, benzini gaýtadan işlemek) we senagat işlerinden ergin ýitgilerinden we zyňyndylaryndan 112,5–150 μg/m³ adaty derejesini görkezýär.
Ilkinji kömek çäreleri
Deri bilen aragatnaşyk: Hapalanan eşikleri çykaryň we derini sabyn we suw bilen gowy ýuwuň.
Göz bilen degmek: Göz gapaklaryny galdyryň we akar suw ýa-da duzly ergin bilen ýuwuň. Lukmana ýüz tutuň.
Dem alyş: Çalt arassa howa çykyň. Dem alyş ýollaryňyzy açyk saklaň. Dem almak kyn bolsa, kislorod beriň. Dem alyşyňyz saklansa, emeli dem alyş beriň. Lukmana ýüz tutuň.
Içmek: Gusmagy döretmek üçin köp mukdarda ýyly suw içiň. Lukmana ýüz tutuň.
Ýangyn söndürme çäreleri
Howply häsiýetleri: Ýanýan; bug howa bilen garyşyp, partlaýjy garyndylary emele getirip biler. Açyk otlara ýa-da ýokary gyzgynlyga sezewar bolmak ýanmaga ýa-da partlamaga sebäp bolup biler. Ol oksidantlar bilen güýçli reaksiýa girýär. Ýokary akym tizligi statik elektrik öndürip we toplap biler. Bug howadan agyr we uzak aralyklara ýaýrap, aşaky ýerlere ýaýrap biler, şol ýerde ol ýanyp, yzyna gaýdyp gelip biler.
Howply ýanma önümleri: Uglerod oksidi, uglerod dioksidi.
Ýangyn söndürme usullary: Gaplary suw püskürdijisi bilen sowatyň. Mümkin bolsa, gaplary ýangyn zolagyndan açyk ýere geçiriň. Eger ýangyn zolagyndaky gaplaryň reňki üýtgese ýa-da basyşy peseldýän enjamlardan ses çykarsa, derhal çykyp gidiň.
Ýangyn söndüriji serişdeler: Köpük, gurak poroşok, uglerod dioksidi, gum. Suw öçürmek üçin täsirsiz.
Sızma hadysasynda adatdan daşary ýagdaýlara jogap
Gyssagly ýagdaýlara jogap: Işgärleri syzma zolagyndan howpsuz zona çykaryň, izolýasiýa ediň we girişi berk gözegçilikde saklaň. Ot açýan çeşmeleri ýok ediň. Gyssagly ýagdaýlara jogap berýän işgärler özbaşdak oňyn basyşly dem alyş enjamlaryny we gorag eşiklerini geýmelidirler. Syzyk çeşmesini iň pes derejä düşüriň. Kanalizasiýalara, suw akdyryjy aryklara ýa-da beýleki ýapyk giňişliklere girmegiň öňüni alyň.
Kiçi syzma: Aktiwleşdirilen kömür ýa-da beýleki inert materiallar bilen siňdiriň. Başgaça aýdylanda, ýanmaýan dispersantdan ýasalan emulsiýa bilen ýuwuň, ýuwujy suwuklygy suwlandyryň we hapa suw ulgamyna akdyryň.
Uly syzma: Dökülen suwy saklamak üçin bentler ýa-da çukurlar guruň. Bug howpuny azaltmak üçin köpük bilen örtüň. Galyndylary gaýtadan işleýän desgalarda gaýtadan ulanmak ýa-da ýok etmek üçin tankerlere ýa-da ýöriteleşdirilen ýygnaýyş konteýnerlerine geçirmek üçin partlamaga çydamly nasoslary ulanyň.
Ýerleşdirilen wagty: 2026-njy ýylyň 24-nji fewraly