Fenol (C6H5OH) özboluşly ysly reňksiz iňňe şekilli kristaldyr. Ol käbir smolalaryň, bakteriýa garşy maddalaryň, konserwantlaryň we derman serişdeleriniň (meselem, aspirin) önümçiliginde möhüm çig mal bolup hyzmat edýär. Şeýle hem, ony hirurgiki gurallary dezinfeksiýa etmek, najaslary bejermek, derini sterilizasiýa etmek, gyjyndyryjylygy aýyrmak we otit ortasyny bejermek üçin ulanyp bolýar. Fenolyň ereme temperaturasy 43°C we otag temperaturasynda suwda az ereýär, ýöne organiki erginlerde aňsat ereýär. Temperatura 65°C-den geçende, ol islendik proporsiýada suw bilen garyşýar. Fenol korroziwdir we degende ýerli belogyň denaturasiýasyna sebäp bolýar. Deri bilen degýän fenol erginlerini spirt bilen ýuwup bolýar. Howada fenolyň az bölegi hinona oksidlenip, gülgüne reňke öwrülýär. Demir ionlaryna sezewar edilende, ol gyrmyzy reňke öwrülýär, bu häsiýet fenol üçin umumy ulanylýar.
Açyş taryhy
Fenol 1834-nji ýylda nemes himigi Fridlib Ferdinand Runge tarapyndan kömür tarynda tapyldy, şonuň üçin ol karbol turşusy hökmünde hem bellidir. Fenol ilkinji gezek meşhur britan lukmany Jozef Listeriň kömegi bilen giňden tanaldy. Lister operasiýadan soňky ölümleriň köpüsiniň ýara infeksiýalary we iriň döremegi sebäpli bolandygyny belledi. Tötänleýin, ol hirurgik gurallary we ellerini püskürtmek üçin suwuklandyrylan fenol erginini ulandy, bu bolsa hassalaryň infeksiýalaryny ep-esli azaldy. Bu açyş fenolyň güýçli hirurgik antiseptik hökmünde ykrar edilmegine sebäp boldy we Listere "Antiseptik hirurgiýanyň atasy" diýen ada mynasyp boldy.
Himiki häsiýetler
Fenol howadan çyglylygy özüne çekip, suwuklaşdyryp bilýär. Onuň özboluşly ysy bar we örän suwuk erginleri süýji tagamly. Ol ýokary derejede korroziýa ediji we himiki taýdan reaksiýa berijidir. Ol aldegidler we ketonlar bilen reaksiýa girip, fenol smolalaryny we bisfenol A emele getirýär, şeýle hem sirke angidridi ýa-da salisil kislotasy bilen reaksiýa girip, fenil asetat we salisilat efirlerini öndürýär. Şeýle hem, ol galogenleşdirme, gidrogenleşdirme, oksidleşdirme, alkilleşdirme, karboksilleşdirme, esterleşdirme we efirleşdirme reaksiýalaryna gatnaşyp bilýär.
Adaty temperaturada fenol gaty bolýar we natriý bilen aňsatlyk bilen reaksiýa girmeýär. Eger fenol tejribe üçin natriý goşmazdan öň eremek üçin gyzdyrylsa, ol aňsatlyk bilen reduksiýa edilýär we gyzdyrylanda reňki üýtgeýär, bu bolsa tejribe netijesine täsir edýär. Okuwda tejribe netijelerini ýönekeý we netijeli gazanmak üçin alternatiw usul kabul edildi. Synag turbasyna 2–3 ml suwsuz efir goşulýar, soňra noýba ululygyndaky natriý metal bölegi goşulýar. Filtr kagyzy bilen ýüzündäki kerosini aýyrandan soň, natriý efire goýulýar, ol ýerde reaksiýa girmeýär. Az mukdarda fenol goşmak we turbany silkmek natriýiň çalt reaksiýa girmegine we köp mukdarda gaz öndürmegine mümkinçilik berýär. Bu tejribede fenolyň efirde eremegi we natriý bilen reaksiýasyny ýeňilleşdirmegi esasy prinsipdir.
Ýerleşdirilen wagty: 20-nji ýanwar 2026